Znaczenie skrótu LGBTQIAP i wyjaśnienie poszczególnych pojęć

Spotykasz się ze skrótem LGBTQIAP, ale wciąż gubisz się w nadmiarze liter i nowych słów? Chcesz wiedzieć, co dokładnie oznaczają poszczególne pojęcia, żeby mądrze i z szacunkiem mówić o innych? Z tego tekstu poznasz znaczenie akronimu LGBTQIAP oraz najważniejsze terminy związane z orientacją psychoseksualną i tożsamością płciową.

Co oznacza skrót LGBTQIAP?

Najpierw samo rozwinięcie skrótu, który w różnych wersjach pojawia się jako LGBT, LGBTI, LGBTQIA czy LGBTQIAP. Każda litera odnosi się do konkretnej grupy osób, a rozbudowywanie akronimu ma służyć widoczności i włączeniu kolejnych tożsamości, które wcześniej bywały spychane do ogólnego „plus”.

W wersji LGBTQIAP wygląda to następująco: L – lesbijki, G – geje, B – osoby biseksualne, T – osoby transpłciowe, Q – osoby queer lub questioning, I – osoby interpłciowe, A – osoby aseksualne i często także ally, czyli sojusznicy, P – osoby panseksualne. Sam akronim jest tworem żywym. W debatach anglojęzycznych pojawiają się nawet bardzo długie skróty w rodzaju LGBTQQIP2SAA, ale coraz częściej akcentuje się też wygodną formę „LGBT+” lub „społeczność queerowa”.

Skrót LGBTQIAP nie opisuje „ideologii”, lecz realnych ludzi o różnych orientacjach i tożsamościach płciowych.

Lesbijki i geje

Litery L i G odnoszą się do najbardziej znanych w polszczyźnie pojęć. Lesbijka to kobieta, którą romantycznie i seksualnie pociągają inne kobiety. Słowo ma długą historię – nawiązuje do wyspy Lesbos i twórczości Safony, poetki piszącej o relacjach z kobietami. Dzięki temu kobiety nieheteroseksualne zyskały określenie odróżniające je od mężczyzn homoseksualnych, którzy przez długi czas wrzucani byli pod wspólną etykietę „gay”.

Gej to mężczyzna odczuwający pociąg do mężczyzn. Współcześnie angielskie gay bywa też używane szerzej – jako synonim osoby nienormatywnej seksualnie. W polskim kontekście „gej” funkcjonuje przede wszystkim jako określenie mężczyzny homoseksualnego, ale w języku potocznym pojawia się też jako element obraźliwych metafor, które wiele osób stara się świadomie eliminować.

Biseksualność i panseksualność

Litera B oznacza osoby biseksualne. Dawniej biseksualność tłumaczono jako „pociąg do kobiet i mężczyzn”, co sugerowało wyłącznie binarny podział płci. Współcześnie rozumie się ją szerzej jako pociąg do dwóch lub większej liczby płci, także tych poza podziałem kobieta/mężczyzna. Dlatego wiele osób mówi, że biseksualność jest pojęciem parasolowym, pod które może podpadać też panseksualność.

Panseksualność (litera P) oznacza pociąg do osób niezależnie od ich tożsamości płciowej. Dla osoby panseksualnej ważniejsza jest konkretna osoba i relacja niż płeć partnera. To rozróżnienie bywa istotne dla samych zainteresowanych, którzy chcą precyzyjnie nazwać swoje doświadczenie – ktoś może czuć się bardziej komfortowo z etykietą „bi”, a ktoś inny z „pan”.

Osoby transpłciowe i cispłciowe

Litera T oznacza osoby transpłciowe, których tożsamość płciowa lub ekspresja płciowa nie zgadza się z płcią przypisaną przy urodzeniu. Część osób trans identyfikuje się jako kobieta lub mężczyzna, inne jako osoby niebinarne, jeszcze inne łączą kilka tożsamości lub opisują siebie jako agender czy genderfluid. Przynależność do grupy trans nie mówi nic o orientacji seksualnej – osoba transpłciowa może być hetero, homo, bi, pan czy aseksualna.

Przeciwieństwem jest cispłciowość (przedrostek cis- znaczy „po tej samej stronie”). Osoba cispłciowa to ktoś, komu przy narodzinach przypisano płeć i kto się z nią utożsamia. To pojęcie pozwala nazwać domyślną większość, zamiast mówić tylko o „normalnych” i „trans”.

Jak rozumieć orientację, tożsamość i gender?

W centrum rozmowy o LGBTQIAP stoją trzy odrębne, choć powiązane sfery: orientacja seksualna, orientacja romantyczna oraz tożsamość płciowa. Do tego dochodzi jeszcze gender, czyli płeć kulturowa, i ekspresja płciowa, związana z tym, jak pokazujesz swoją płeć na zewnątrz.

Orientacja seksualna opisuje, do kogo odczuwasz pociąg seksualny. Orientacja romantyczna dotyczy pociągu romantycznego, który może iść w parze z seksualnym, ale nie musi. Tożsamość płciowa odpowiada na pytanie „kim jestem” w wymiarze płci – kobietą, mężczyzną, osobą niebinarną, agender. Ekspresja płciowa obejmuje m.in. głos, ubiór, gestykulację czy fryzurę.

Gender i płeć biologiczna

W polskiej debacie często miesza się pojęcia płeć i gender. Płeć w węższym znaczeniu opisuje zespół cech biologicznych – chromosomy, gospodarkę hormonalną, budowę ciała. Z kolei gender to płeć kulturowa, czyli zbiór ról, oczekiwań i norm narzucanych przez społeczeństwo temu, co uznaje za „kobiece” i „męskie”.

Te role są różne w zależności od miejsca i czasu. W jednym kraju spódnica jest elementem męskiego stroju, w innym – kobiecego. Właśnie o te różnice społeczne chodzi w pojęciu gender, które wbrew hasłom propagandowym nie jest żadną „ideologią”, lecz narzędziem opisu.

Niebinarność, agender, genderfluid

Niebinarność to zbiorcze określenie wszystkich tożsamości płciowych, które nie mieszczą się w wyłącznie binarnym podziale na kobietę i mężczyznę. Osoby niebinarne mogą czuć, że są „pomiędzy”, że ich płeć jest płynna albo że ich tożsamość w ogóle nie opiera się na kategoriach binarnych.

W obrębie niebinarności pojawiają się m.in. terminy agender/genderless – osoba, która nie odczuwa przynależności do żadnej płci lub uważa swoją tożsamość za neutralną – oraz genderfluid, czyli ktoś, u kogo odczuwana płeć zmienia się w czasie. Niektóre osoby niebinarne używają wielu określeń naraz albo zmieniają je, tak by lepiej oddać swoje doświadczenie. To ich prawo i warto je respektować.

Czym jest queer, heteronormatywność i stres mniejszościowy?

Słowo queer przeszło długą drogę. Niegdyś obelga, dziś termin zbiorczy dla wszystkiego, co nieheteronormatywne i niecispłciowe. W praktyce używają go osoby, które nie mieszczą się w sztywnych kategoriach „heteroseksualny mężczyzna” i „heteroseksualna kobieta” albo odrzucają wąskie etykiety typu „gej” czy „lesbijka”.

Teoria queer akcentuje płynność i niejednoznaczność tożsamości. Pokazuje, że ostre podziały i wymuszanie jednoznacznych etykiet mogą krzywdzić, bo nie oddają tego, jak skomplikowane jest ludzkie doświadczenie płci i seksualności. To też krytyka heteronormatywności – przekonania, że norma to wyłącznie związek heteroseksualny i cispłciowość, a cała reszta wymaga tłumaczenia.

Heteronormatywność

Heteronormatywność zakłada, że każdy jest z definicji heteroseksualny i cispłciowy, dopóki nie udowodni inaczej. Przejawia się w prawie, obyczajach, języku, edukacji. Kiedy formularz dopuszcza tylko rubryki „mąż/żona”, a system prawny nie rozpoznaje małżeństw jednopłciowych, wysyła jasny komunikat, kto jest uważany za „standard”.

To podejście wymusza na osobach nieheteronormatywnych ciągłe wyjaśnianie własnej orientacji lub tożsamości płciowej. Taka konieczność nieustannego tłumaczenia się sprzyja napięciu psychicznemu, co dobrze opisuje koncepcja stresu mniejszościowego.

Stres mniejszościowy

Psycholog Ian Meyer opisał stres mniejszościowy jako dodatkowe obciążenie psychiczne, które dotyka osoby należące do społecznie piętnowanych grup. W przypadku społeczności LGBTQIAP chodzi m.in. o życie w warunkach dyskryminacji, lęku przed coming outem, ryzyka odrzucenia i przemocy.

Ten rodzaj stresu jest chroniczny. Osoba nieheteronormatywna często analizuje każdą sytuację społeczną pod kątem bezpieczeństwa: czy powiedzieć partner, czy „kolega”, czy poprawić żart, czy udawać, że nic się nie stało. To obciążenie dokłada się do zwykłych życiowych trudności i może sprzyjać gorszej kondycji psychicznej.

Jak rozumieć aseksualność i orientacje romantyczne?

Litera A w akronimie LGBTQIAP najczęściej odnosi się do aseksualności, ale bywa też używana dla sojuszników (ally). Aseksualność jest coraz częściej opisywana jako pełnoprawna orientacja seksualna, a nie abstynencja czy „brak libido”.

W ujęciu szerokim mówi się o spektrum aseksualności. Obejmuje ono osoby, które w ogóle nie odczuwają pociągu seksualnego, osoby odczuwające go sporadycznie lub tylko w szczególnych warunkach, a także te, które seksu nie pragną, choć mogą go akceptować jako element związku.

Aseksualność a orientacja romantyczna

Aseksualność nie wyklucza tworzenia relacji. Brak pociągu seksualnego nie oznacza braku uczuć ani przywiązania. Dlatego w kontekście osób aseksualnych często mówi się o orientacjach romantycznych, które opisują, do kogo kierowany jest pociąg romantyczny. Ktoś może być np. aseksualny i biromantyczny, czyli zakochiwać się w osobach różnych płci, ale nie odczuwać wobec nich pociągu seksualnego.

Warto też odróżnić zainteresowanie estetyczne od pociągu seksualnego. Osoba aseksualna może uważać kogoś za atrakcyjnego wizualnie, mieć „crusha”, lubić bliskość, a jednocześnie nie czuć potrzeby kontaktów seksualnych. To odrębny wymiar doświadczenia.

Spektrum asexualności i stosunek do seksu

Badania i doświadczenia społeczności pokazują, że stosunek osób w spektrum aseksualności do aktywności seksualnych jest bardzo zróżnicowany. Można umownie wyróżnić kilka typów postaw wobec seksu:

• osoby, dla których seks jest mocno nieprzyjemny – wywołuje lęk, wstręt lub silny dyskomfort,
• osoby obojętne – same nie czują potrzeby współżycia, ale mogą je zaakceptować jako element związku,
• osoby, które mimo braku pociągu do innych osób czerpią przyjemność z seksu lub autoerotyzmu.
• osoby, które traktują seks wyłącznie jako narzędzie – np. dla spełnienia potrzeb partnera lub prokreacji.

To zróżnicowanie pokazuje, że aseksualność nie jest równoznaczna ani z abstynencją, ani z hipolibidemią. Wiele osób aseksualnych ma libido, tylko nie kieruje go ku innym ludziom. Ważna jest tu dobrowolność oraz szacunek dla własnych granic.

Czym jest interpłciowość i dlaczego nie jest tym samym co transpłciowość?

Litera I oznacza osoby interpłciowe. Interpłciowość nie jest tożsamością płciową, ale opisem cech ciała. Osoba interpłciowa rodzi się z takimi wariantami cech płciowych (anatomicznych, hormonalnych lub chromosomalnych), które nie wpisują się jednoznacznie w medyczny podział na „typowo męskie” i „typowo żeńskie”.

Część osób interpłciowych identyfikuje się później jako kobiety lub mężczyźni, inni jako osoby niebinarne czy trans. Tożsamość płciowa tych osób, podobnie jak u każdej innej, jest sprawą indywidualną. Łączenie interpłciowości z „korektą płci” rozumianą wyłącznie jako zabieg medyczny spłaszcza temat i ignoruje fakt, że chodzi przede wszystkim o ciało i prawo do decydowania o nim.

Tranzycja i „korekta płci”

W kontekście osób transpłciowych pojawia się pojęcie tranzycji, czyli procesu życia w zgodzie z odczuwaną płcią. Tranzycja może obejmować różne elementy: zmianę imienia, nowych zaimków, zmianę dokumentów, terapię hormonalną, zabiegi chirurgiczne albo tylko część z tych kroków. Nie jest to „zmiana płci” w sensie nagłej zamiany jednej tożsamości na inną.

Dlatego coraz częściej używa się określeń „korekta płci” lub „uzgodnienie płci”. Podkreślają one, że chodzi o dostosowanie dokumentów i cech cielesnych do tego, kim ktoś czuje się od dawna. Pojęcie „zmiana płci” sugeruje, że poprzednia tożsamość była mniej prawdziwa, co wiele osób trans odbiera jako ranę.

Jak język może wspierać osoby LGBTQIAP?

Język tworzy rzeczywistość, w której żyjesz. Sposób, w jaki mówisz o osobach nieheteronormatywnych i niecisnormatywnych, wpływa na ich poczucie bezpieczeństwa i przynależności. Inkluzywna mowa nie wymaga skomplikowanej teorii. Potrzebuje empatii, uważności i gotowości do zmiany nawyków.

Dobrym przykładem jest zastępowanie zawężających etykiet określeniami typu „osoba nieheteronormatywna” czy „osoba queerowa”. Takie sformułowania nie sprowadzają nikogo wyłącznie do seksualności, ale dają przestrzeń na różnorodne doświadczenia – od homo-, bi- i panseksualności, przez osoby aseksualne, aż po niebinarne czy interpłciowe.

Coming out i rola sojuszników

Coming out to proces, w którym osoba LGBTQIAP akceptuje własną orientację lub tożsamość płciową i decyduje się mówić o niej innym. Może się wiązać z ulgą, radością i poczuciem autentyczności, ale też z lękiem, ryzykiem odrzucenia czy wręcz niebezpieczeństwem. Dlatego tak ważne jest, by decyzja o ujawnieniu zawsze należała do osoby, której dotyczy.

Twoją rolą jako sojusznika może być tworzenie bezpiecznej przestrzeni: spokojna reakcja, gotowość do słuchania, respektowanie zaimków i imienia, nieujawnianie cudzej tożsamości bez zgody. Wspierające słowa i język wolny od wykluczających metafor działają jak „czyste powietrze” – pozwalają oddychać ludziom, którzy na co dzień zmagają się ze stresem mniejszościowym.

„Ty mówisz – ja czuję. Dobre słowo – lepszy świat” – to hasło kampanii Rady Języka Polskiego dobrze oddaje wagę języka wobec osób LGBTQIAP.

W debacie o LGBTQIAP chodzi więc nie tylko o poprawne rozszyfrowanie liter, ale o świadomy wybór słów w relacjach z konkretnymi ludźmi. To właśnie od codziennego języka zaczyna się realna równość.